‏نمایش پست‌ها با برچسب حکومت اسلامی. نمایش همه پست‌ها
‏نمایش پست‌ها با برچسب حکومت اسلامی. نمایش همه پست‌ها

۱۳۸۹ شهریور ۱۰, چهارشنبه

آیت الله شریعتمداری به روایت میشل فوکو - بخش یکم


File:Foucault5.jpg


An excerpt from

Foucault and the Iranian Revolution

Gender and the Seductions of Islamism

Janet Afary and Kevin B. Anderson


What Are the Iranians Dreaming About?
Michel Foucault
"" I wanted to respond that they are even less ready to let go of you than Vietnam because of oil, because of the Middle East. Today they seem ready, after Camp David, to concede Lebanon to Syrian domination and therefore to Soviet influence, but would the United States be ready to deprive itself of a position that, according to circumstance, would allow them to intervene from the East or to monitor the peace?
Will the Americans push the shah toward a new trial of strength, a second "Black Friday"? The recommencement of classes at the university, the recent strikes, the disturbances that are beginning once again, and next month's religious festivals, could create such an opportunity. The man with the iron hand is Moghadam, the current leader of the SAVAK.
This is the backup plan, which for the moment is neither the most desirable nor the most likely. It would be uncertain: While some generals could be counted on, it is not clear if the army could be. From a certain point of view, it would be useless, for there is no "communist threat": not from outside, since it has been agreed for the past twenty-five years that the USSR would not lay a hand on Iran; not from inside, because hatred for the Americans is equaled only by fear of the Soviets.
Whether advisers to the shah, American experts, regime technocrats, or groups from the political opposition (be they the National Front or more "socialist-oriented" men), during these last weeks everyone has agreed with more or less good grace to attempt an "accelerated internal liberalization," or to let it occur. At present, the Spanish model is the favorite of the political leadership. Is it adaptable to Iran? There are many technical problems. There are questions concerning the date: Now, or later, after another violent incident? There are questions concerning individual persons: With or without the shah? Maybe with the son, the wife? Is not former prime minister Amini, the old diplomat pegged to lead the operation, already worn out?
The King and the Saint
There are substantial differences between Iran and Spain, however. The failure of economic development in Iran prevented the laying of a basis for a liberal, modern, westernized regime. Instead, there arose an immense movement from below, which exploded this year, shaking up the political parties that were being slowly reconstituted. This movement has just thrown half a million men into the streets of Tehran, up against machine guns and tanks.
Not only did they shout, "Death to the Shah," but also "Islam, Islam, Khomeini, We Will Follow You," and even "Khomeini for King."
The situation in Iran can be understood as a great joust under traditional emblems, those of the king and the saint, the armed ruler and the destitute exile, the despot faced with the man who stands up bare-handed and is acclaimed by a people. This image has its own power, but it also speaks to a reality to which millions of dead have just subscribed.
The notion of a rapid liberalization without a rupture in the power structure presupposes that the movement from below is being integrated into the system, or that it is being neutralized. Here, one must first discern where and how far the movement intends to go. However, yesterday in Paris, where he had sought refuge, and in spite of many pressures, Ayatollah Khomeini "ruined it all."
He sent out an appeal to the students, but he was also addressing the Muslim community and the army, asking that they oppose in the name of the Quran and in the name of nationalism these compromises concerning elections, a constitution, and so forth.
Is a long-foreseen split taking place within the opposition to the shah? The "politicians" of the opposition try to be reassuring: "It is good," they say. "Khomeini, by raising the stakes, reinforces us in the face of the shah and the Americans. Anyway, his name is only a rallying cry, for he has no program. Do not forget that, since 1963, political parties have been muzzled. At the moment, we are rallying to Khomeini, but once the dictatorship is abolished, all this mist will dissipate. Authentic politics will take command, and we will soon forget the old preacher." But all the agitation this weekend around the hardly clandestine residence of the ayatollah in the suburbs of Paris, as well as the coming and going of "important" Iranians, all of this contradicted this somewhat hasty optimism. It all proved that people believed in the power of the mysterious current that flowed between an old man who had been exiled for fifteen years and his people, who invoke his name.
The nature of this current has intrigued me since I learned about it a few months ago, and I was a little weary, I must confess, of hearing so many clever experts repeating: "We know what they don't want, but they still do not know what they want."
"What do you want?" It is with this single question in mind that I walked the streets of Tehran and Qom in the days immediately following the disturbances. I was careful not to ask professional politicians this question. I chose instead to hold sometimes-lengthy conversations with religious leaders, students, intellectuals interested in the problems of Islam, and also with former guerilla fighters who had abandoned the armed struggle in 1976 and had decided to work in a totally different fashion, inside the traditional society.
"What do you want?" During my entire stay in Iran, I did not hear even once the word "revolution," but four out of five times, someone would answer, "An Islamic government." This was not a surprise. Ayatollah Khomeini had already given this as his pithy response to journalists and the response remained at that point.
What precisely does this mean in a country like Iran, which has a large Muslim majority but is neither Arab nor Sunni and which is therefore less susceptible than some to Pan-Islamism or Pan-Arabism?
Indeed, Shiite Islam exhibits a number of characteristics that are likely to give the desire for an "Islamic government" a particular coloration. Concerning its organization, there is an absence of hierarchy in the clergy, a certain independence of the religious leaders from one another, but a dependence (even a financial one) on those who listen to them, and an importance given to purely spiritual authority. The role, both echoing and guiding, that the clergy must play in order to sustain its influence-this is what the organization is all about. As for Shi'ite doctrine, there is the principle that truth was not completed and sealed by the last prophet. After Muhammad, another cycle of revelation begins, the unfinished cycle of the imams, who, through their words, their example, as well as their martyrdom, carry a light, always the same and always changing. It is this light that is capable of illuminating the law from the inside. The latter is made not only to be conserved, but also to release over time the spiritual meaning that it holds. Although invisible before his promised return, the Twelfth Imam is neither radically nor fatally absent. It is the people themselves who make him come back, insofar as the truth to which they awaken further enlightens them.
It is often said that for Shi'ism, all power is bad if it is not the power of the Imam. As we can see, things are much more complex. This is what Ayatollah Shariatmadari told me in the first few minutes of our meeting: "We are waiting for the return of the Imam, which does not mean that we are giving up on the possibility of a good government. This is also what you Christians are endeavoring to achieve, although you are waiting for Judgment Day." As if to lend a greater authenticity to his words, the ayatollah was surrounded by several members of the Committee on Human Rights in Iran when he received me.
One thing must be clear. By "Islamic government," nobody in Iran means a political regime in which the clerics would have a role of supervision or control. To me, the phrase "Islamic government" seemed to point to two orders of things.
"A utopia," some told me without any pejorative implication. "An ideal," most of them said to me. At any rate, it is something very old and also very far into the future, a notion of coming back to what Islam was at the time of the Prophet, but also of advancing toward a luminous and distant point where it would be possible to renew fidelity rather than maintain obedience. In pursuit of this ideal, the distrust of legalism seemed to me to be essential, along with a faith in the creativity of Islam.
A religious authority explained to me that it would require long work by civil and religious experts, scholars, and believers in order to shed light on all the problems to which the Quran never claimed to give a precise response. But one can find some general directions here: Islam values work; no one can be deprived of the fruits of his labor; what must belong to all (water, the subsoil) shall not be appropriated by anyone. With respect to liberties, they will be respected to the extent that their exercise will not harm others; minorities will be protected and free to live as they please on the condition that they do not injure the majority; between men and women there will not be inequality with respect to rights, but difference, since there is a natural difference. With respect to politics, decisions should be made by the majority, the leaders should be responsible to the people, and each person, as it is laid out in the Quran, should be able to stand up and hold accountable he who governs.
It is often said that the definitions of an Islamic government are imprecise. On the contrary, they seemed to me to have a familiar but, I must say, not too reassuring clarity. "These are basic formulas for democracy, whether bourgeois or revolutionary," I said. "Since the eighteenth century now, we have not ceased to repeat them, and you know where they have led." But I immediately received the following reply: "The Quran had enunciated them way before your philosophers, and if the Christian and industrialized West lost their meaning, Islam will know how to preserve their value and their efficacy."
When Iranians speak of Islamic government; when, under the threat of bullets, they transform it into a slogan of the streets; when they reject in its name, perhaps at the risk of a bloodbath, deals arranged by parties and politicians, they have other things on their minds than these formulas from everywhere and nowhere. They also have other things in their hearts. I believe that they are thinking about a reality that is very near to them, since they themselves are its active agents.
It is first and foremost about a movement that aims to give a permanent role in political life to the traditional structures of Islamic society. An Islamic government is what will allow the continuing activity of the thousands of political centers that have been spawned in mosques and religious communities in order to resist the shah's regime. I was given an example. Ten years ago, an earthquake hit Ferdows. The entire city had to be reconstructed, but since the plan that had been selected was not to the satisfaction of most of the peasants and the small artisans, they seceded. Under the guidance of a religious leader, they went on to found their city a little further away. They had collected funds in the entire region. They had collectively chosen places to settle, arranged a water supply, and organized cooperatives. They had called their city Islamiyeh. The earthquake had been an opportunity to use religious structures not only as centers of resistance, but also as sources for political creation. This is what one dreams about [songe] when one speaks of Islamic government.
The Invisible Present
But one dreams [songe] also of another movement, which is the inverse and the converse of the first. This is one that would allow the introduction of a spiritual dimension into political life, in order that it would not be, as always, the obstacle to spirituality, but rather its receptacle, its opportunity, and its ferment. This is where we encounter a shadow that haunts all political and religious life in Iran today: that of Ali Shariati, whose death two years ago gave him the position, so privileged in Shi'ism, of the invisible Present, of the ever-present Absent.
During his studies in Europe, Shariati, who came from a religious milieu, had been in contact with leaders of the Algerian Revolution, with various left-wing Christian movements, with an entire current of non-Marxist socialism. (He had attended Gurvitch's classes.) He knew the work of Fanon and Massignon. He came back to Mashhad, where he taught that the true meaning of Shi'ism should not be sought in a religion that had been institutionalized since the seventeenth century, but in the sermons of social justice and equality that had already been preached by the first imam. His "luck" was that persecution forced him to go to Tehran and to have to teach outside of the university, in a room prepared for him under the protection of a mosque. There, he addressed a public that was his, and that could soon be counted in the thousands: students, mullahs, intellectuals, modest people from the neighborhood of the bazaar, and people passing through from the provinces. Shariati died like a martyr, hunted and with his books banned. He gave himself up when his father was arrested instead of him. After a year in prison, shortly after having gone into exile, he died in a manner that very few accept as having stemmed from natural causes. The other day, at the big protest in Tehran, Shariati's name was the only one that was called out, besides that of Khomeini.
The Inventors of the State
I do not feel comfortable speaking of Islamic government as an "idea" or even as an "ideal." Rather, it impressed me as a form of "political will." It impressed me in its effort to politicize structures that are inseparably social and religious in response to current problems. It also impressed me in its attempt to open a spiritual dimension in politics.
In the short term, this political will raises two questions:
1. Is it sufficiently intense now, and is its determination clear enough to prevent an "Amini solution," which has in its favor (or against it, if one prefers) the fact that it is acceptable to the shah, that it is recommended by the foreign powers, that it aims at a Western-style parliamentary regime, and that it would undoubtedly privilege the Islamic religion?
2. Is this political will rooted deeply enough to become a permanent factor in the political life of Iran, or will it dissipate like a cloud when the sky of political reality will have finally cleared, and when we will be able to talk about programs, parties, a constitution, plans, and so forth?
Politicians might say that the answers to these two questions determine much of their tactics today.
With respect to this "political will," however, there are also two questions that concern me even more deeply.
One bears on Iran and its peculiar destiny. At the dawn of history, Persia invented the state and conferred its models on Islam. Its administrators staffed the caliphate. But from this same Islam, it derived a religion that gave to its people infinite resources to resist state power. In this will for an "Islamic government," should one see a reconciliation, a contradiction, or the threshold of something new?
The other question concerns this little corner of the earth whose land, both above and below the surface, has strategic importance at a global level. For the people who inhabit this land, what is the point of searching, even at the cost of their own lives, for this thing whose possibility we have forgotten since the Renaissance and the great crisis of Christianity, a political spirituality. I can already hear the French laughing, but I know that they are wrong.
First published in Le Nouvel Observateur, October 16-22, 1978.


Copyright notice: Excerpt from pages 203-9 of Foucault and the Iranian Revolution: Gender and the Seductions of Islamism by Janet Afary and Kevin B. Anderson, published by the University of Chicago Press. ©2005 by the University of Chicago. All rights reserved. This text may be used and shared in accordance with the fair-use provisions of U.S. copyright law, and it may be archived and redistributed in electronic form, provided that this entire notice, including copyright information, is carried and provided that the University of Chicago Press is notified and no fee is charged for access. Archiving, redistribution, or republication of this text on other terms, in any medium, requires the consent of the University of Chicago Press.

Janet Afary and Kevin B. Anderson
Foucault and the Iranian Revolution: Gender and the Seductions of Islamism
©2005, 312 pages
Cloth $60.00 ISBN: 0-226-00785-5
Paper $24.00 ISBN: 0-226-00786-3
For information on purchasing the book—from bookstores or here online—please go to the webpage for Foucault and the Iranian Revolution.

۱۳۸۹ شهریور ۵, جمعه

نظر حضرت آیت الله العظمی شریعتمداری دربارۀ اجرای حدود اسلامی

هنرور: و پیرمرد 30 سال پیش  جلوتر بود و دوراندیش تر از فضلا و وکلای امروز ما و در آن جو و هیجان از افقی فراتر به همه ی مسائل می نگریست، نمونه هایش را به تدریج و به مناسبت می آورم...همه ی مصاحبه هایی که در این وبلاگ می آید مربوط به سال های 56 تا 60 اند، چند نمونه که قبلا آورده بودم، این هم از روزنامه ی بامداد است که ذیلا می بینید.
منبعhonarbasmenj


مرحوم آیت الله العظمی شریعتمداری ( ره ) درمصاحبه با روزنامۀ بامداد درخصوص اجرای حدود اسلامی و وادارننمودن مجرم به اقرارواینکه حکومت اسلامی تنها به تغییررژیم وعنوان نیست، مطالب جالبی بیان داشتند که توجه شمارا به آن جلب می نمایم :

ــــ در رابطه بامسئلۀ اجرای حدود اسلامی در بعضی از جاها گفته شده است که اجرای حکم جاری شدنی نبوده ولی اجرا کرده اند و حتی در اجرای یک حکم در مناطق مختلف کشور دیده شده که چند نوع عمل شده است مثلاً درکرمانشاه به یک صورت و دربلوچستان به صورت دیگر . نظرحضرت آیةالله واقعاً نسبت به اجرای حدود اسلامی چیست ؟

پاسخ : « دربارۀ اجرای حدود اسلامی یک نظر کلی وجود دارد ویک نظر محلی . ازنظرمحلی البته تعیین حدود مجازات تنها در صلاحیت مجتهد عادل است که باید برای او جرم ثابت شود و سپس براساس میزان های شرعی حد را جاری کند... واما از نظر کلی ،اجرای حدود جزواحکام جزائی اسلام است و به نظر ما اجرای حدود درجایی است که حکومت واقعاً اسلامی باشد و درمملکت احکام اسلام جاری شود و محیط کشور اسلامی باشد لذا باید اول برنامه های اسلامی را برای ایجاد یک جو اسلامی و یک محیط اسلامی در تمام شئون پیاده کرد و محیط اسلامی بوجودآورد ، وضع اقتصادی جامعه را در چارچوب یک دولت و حکومت اسلامی به معنای واقعی درست کرد ، به طبقات محروم رسیدگی کرد ، برنامه های تربیتی و آموزشی اسلام را پیاده کرد ، مردم را تعلیم و تربیت اسلامی داد و آن وقت آن جو اسلامی که الآن تا آنجا خیلی فاصله داریم اگر ایجاد شد خود آن جو و خود آن محیط  مصونیت از کارهای بد را ایجاد می کند ، آسیب پذیری مردم در برابر فساد و نادرستیها کم می شود ، کارها بد و ناشایست در آن جو کاملاً مذموم و مطرود جلوه می کند و مخالف افکار عامّه می گردد . درآن شرایط که تعلیمات اسلامی عمومیّت پیدا کرد مردم همه نماز می خوانند ، روزه می گیرند ، ازدواج می کنند ، عدالت پیشرفت می کند ، مردم به فضائل و ملکات انسانی آراسته می گردند ، دروغ نمی گویند ، دزدی نمی کنند ، دیگرگرد فحشاء نمی گردند ، اینها همه ازتعلیمات اسلامی وآموزش احکام بوجود می آید .
برای ساختن یک محیط اسلامی باید امر به معروف و نهی از منکر هم وجود داشته باشد که عده ای تربیت شوند و عده ای هم که قابل تربیت نیستند بترسند . بنابراین اگر چنین محیطی بوجود آمد و کشور یکپارچه اسلامی شد آن وقت اگر کسی آمد و دزدی کرد معلوم می شود او قابل تربیت نیست و باید مجازات شود . تازه در دادگاه اسلامی شهادت افراد عادل شرط است مثلاً در حکم زنا باید چهار نفر شاهد عادل شهادت دهند که ما این عمل را با چشم خود دیدیم نه اینکه این مرد و زن را دریک خانه تنها دیده ایم و .... اینها جرم را ثابت نمی کند . باید عین عمل را دیده باشند و شهادت دهند تا حکم صادر شود و یا اینکه مجرم خود چندبار اقرار کند . تازه اقرار هم به این سادگی نیست ، نباید مجرم را وادار به اقرارکرد زیرا اگر از مجرم با تهدید اقرارگرفته شود درآنجا هم نمی توان حد جاری کرد . پیغمبر اسلام( صلّی الله علیه وآله وسلّم ) دریکی از همین موارد که شخصی می خواست اقرار کند که من زنا کرده ام طوری با او صحبت کرد و طوری رفتار کرد که او ( آن مرد ) از اقرارش برگردد . »

ــــ پس اینطور نیست که هرکس پیش حاکم برود و شهادت بدهد طرف را محکوم کند ؟
پاسخ : « همانطوری که گفتم این شهادت عادل لازم دارد و عادل بودن هم کار شوخی نیست . شما که در تهران زندگی می کنید در همان شهر سه چهار میلیونی ( در سال ۱۳۵۸ ) چند عادل می توانید معرفی کنید ؟ نمی گویم عادل وجود ندارد ، وجود دارد اما به آن فراوانی نیست که الآن شما بلافاصله چندنفر را معرفی کنید . در سؤال قبلی که گفتم باید اول برنامه های اسلامی را پیاده کرد ، مردم را تعلیم و تربیت اسلامی داد بعد که حکومت اسلامی مستقر شد و مردم با تعالیم و احکام اسلام آشنا شدند آن وقت موقع آن است که حدود اجرا شود .مثالی برای این مطلب برای شما می زنم مثلاً الآن اگر چند نفر مسلمان در روسیه مشروب بخورند آنجا نمی توان به آنها حد جاری کرد زیرا حد مربوط به حکومت اسلامی است آن وقت درحکومت اسلامی هم تنها عنوان و تغییر رژیم به حکومت اسلامی کافی نیست بلکه در جامعه باید تمام تعالیم اسلامی باهم پیاده شود نه اینکه همۀ کارها را بگذاریم وازحد زدن شروع کنیم . درمورد قطع ( بریدن ) دست که غربی ها خیلی انتقاد می کنند آنها متوجه نیستند که اگرواقعاً یک حکومت اسلامی دارای مردمی واقعاً اسلامی هم باشد درآن فقرومحرومیت وجود نخواهد داشت وطبعاً دزدی هم صورت نخواهد گرفت که محتاج به قطع دست باشد . درکشوری که سالیان درازفاحشه خانه های متعددی در آن وجود داشته ، کارخانه های مشروب سازی و مغازه های مشروب فروشی فراوان بوده و در بعضی از محلها ، مشروب فروشی ها حتی از نانوائی ها هم بیشتر بوده ، انواع و اقسام فساد و بی عفّتی و گناه رایج بوده و بایک فرهنگ استعماری مردم را تشویق به این کارها می کرده اند حالا به محض اینکه سیستم حکومتی عوض شد نمی توانیم جمعیت کثیری را بیاوریم و حد بزنیم البته امروزه به استثنای آدم کشی که باید قصاص شود یا اینکه اولیای مقتول به دیه رضایت بدهند و اموالیکه دزدی و غصب شده پس گرفته شود برای اینکه مجرمین بدون مجازات نمانند می توان آنها را تنبیه مناسبی کرد اما افرادیکه اصولاً سالیان دراز دریک محیط فاسد و سراپا گناه بزرگ شده اند ، تربیت شده اند ،عمل کرده اند باید امروز با پیاده کردن تعالیم حیات بخش اسلام و آموزش صحیح و تربیت اسلامی ،سعی کنیم تا به سوی خدا بیایند ، به سوی پاکیها گام بردارند ، توبه کنند و تربیت شوند واینکه گفته اند حدود باید زیرنظرامام معصوم ( علیه السلام ) باشد این معنا را قصد کرده اند.

۱۳۸۹ مرداد ۸, جمعه

فقه سیاسی آیة الله العظمی خوئی قدس الله نفسه - 2: ولاية الفقيه في الاُمور الحسبيّة


 http://www.al-khoei.us/edara/pic/sira01.jpg

الكتاب : التنقيح في شرح العروة الوثقى-الجزء الاول:التقليد   ||   القسم : الفقه   ||   القرّاء : 1150
فذلكة الكلام :
   أن الولاية لم تثبت للفقيه في عصر الغيبة بدليل وإنما هي مختصة بالنبي والأئمة (عليهم السّلام) ، بل الثابت حسبما تستفاد من الروايات أمران : نفوذ قضائه وحجية فتواه ، وليس له التصرف في مال القصّر أو غيره مما هو من شؤون الولاية إلاّ في الأمر الحِسبي فإن الفقيه له الولاية في ذلك لا بالمعنى المدعى ، بل بمعنى نفوذ تصرفاته بنفسه أو بوكيله وانعزال وكيله بموته ، وذلك من باب الأخذ بالقدر المتيقن لعدم جواز التصرف في مال أحد إلاّ بإذنه ، كما أن الأصل عدم نفوذ بيعه لمال القصّر أو الغيّب أو تزويجه في حق الصغير أو الصغيرة ، إلاّ أنه لما كان من الاُمور الحِسبية ولم يكن بدّ من وقوعها في الخارج كشف ذلك كشفاً قطعياً عن رضى المالك الحقيقي وهو الله (جلّت عظمته) وأنه جعل ذلك التصرف نافذاً حقيقة ، والقدر المتيقن ممن رضى بتصرفاته المالك الحقيقي ، هو الفقيه الجامع للشرائط فالثابت للفقيه جواز التصرف دون الولاية 

نظام نامه سیاسی اسلام

گویی ولی شناسان رفتند از این ولایت...
مجموعه ی مقالاتی در زمینه ی
بازخوانی نظریه ی ولایت فقیه در آثار بانیان آن

به انتخاب و توضیح و ترجمه ی
محمد صادق هنرور شجاعی خویی
فصل چهاردهم: نظام نامه ی سیاسی اسلام از دیدگاه آیت الله سید محمد شیرازی
مقاله ای از دکتر فرهاد الهیان - دانشگاه تهران

از متن:
هر نوع حكومت فردی, تحت هر نام و عنوانی كه باشد از ماهیت دیكتاتوری برخوردار است و سر از استبداد در می آورد.
حكومت فردی، هر چند آن فرد شخص صاحب صلاحیت نیز باشد چون فرد حاكم به حكم بشر بودن از خطا و اشتباه مصون نیست و نمی توان جلو ضررهای احتمالی ناشی از تصمیم گیری های غلط او را گرفت، پس باید به گونه ای عمل كرد كه ضریب خطاها و اشتباهات تا جایی كه ممكن است كاهش پیدا كند و این هدف جز از طریق انتخابات عمومی و نظام شورایی صورت نمی بندد.
از سوی دیگر صلاحیت های یك مجتهد همیشگی نیست و ممكن است به مرور زمان از میان برود و یا افراد با صلاحیت تر دیگری پیدا بشوند، اما این صلاحیت در مردم دائمی است، 
هنرور: این مقاله برای اربعین رحلت مرجع فقید نوشته و در وبگاه و نشریاتی منتشر گشت و سابقا نیز در یادداشتی به آن لینک داده بودم که اینک هم برای آشنایی بیشتر با خود آیة الله العظمی شیرازی به همان مراجعه بفرمایید

۱۳۸۹ تیر ۲۷, یکشنبه

نظام قبل از امام و امام بعد از نظام


در واقع میان دعوت رهبران به شورش و وعده آنان مبنی بر جایگزین کردن نظام مطلوب به جای نظام حاکم و مردمی که تحقق خواسته ها و جامعه مطلوب خود را در عملیاتی شدن قول و وعده های رهبران یک جنبش اجتماعی مشاهده کرده و به همین سبب با پذیرفتن رهبریت یک جنبش، در آن جنبش مشارکت می کنند، نوعی معامله صورت می پذیرد و بصورت نانوشته میان آنان نوعی عقد و قرارداد جاری می شود. به عبارت دیگر توافق دو اراده یعنی دعوت مردم به انقلاب از سوی رهبران انقلابی و وعده و پیشنهاد آنان برای استقرار یک جامعه مطلوب، در حکم ایجاب و تمکین مردم از دعوت رهبران و مشارکت در انقلاب به منزله قبول است

۱۳۸۹ تیر ۱۳, یکشنبه

ولایت فقیه به قرائت آیة الله العظمی حائری - بخش یکم: شرط اعلمیت

شرط اعلمیت در رهبرى / سید کاظم حائری




حضرت آیة الله العظمی سید کاظم حسینی حائری، یکی از سه شاگرد عمده و اثرگذار شهید محمد باقر صدر و از مراجع عظام تقلید





زندگی نامه

آثار











موجز أحكام الحج


چندى است که پرسشهایى در مجامع و محافل علمى و غیر علمى در باب اعلمیت فقهى در ولیِّ امر و حاکم اسلامى مطرح مى شود، از این رو بر آن شدیم این سؤال را از جهت علمى بررسى کنیم و بخشى از سهم خود را براى تحکیم و استوارى حکومت اسلامى بذل کنیم، شاید که مورد استفاده صاحبان علم و فضل قرار گیرد.
آیا براى رهبرى، اعلمیت فقهى شرط است؟
استفاده ازروایات
اشتراط اعلمیت در رهبرى ممکن است از روایت هاى زیر استفاده شود:
1ـ خبر عبدالکریم بن عتبه هاشمى:
این خبر از امام صادق(ع) به سند تام نقل شده و مربوط به قضیّه دعوت مردم براى بیعت با محمد بن عبداللّه بن حسن است: گروهى خدمت امام صادق(ع) رسیدند تا ایشان را براى بیعت دعوت کنند، عمرو بن عبید از طرف آن جمعیّت سخن گفت. سپس حضرت(ع) سؤال هایى از عمرو کردند مانند این که: آیا ولیِّ امر به وسیله شورا تعیین مى شود یا راه دیگر؟ وظیفه ما در قبال مشرکینى که اسلام نمى آورند و جزیه هم نمى پردازند چیست؟ و… .
عمرو نتوانست جواب صحیحى بدهد، لذا حضرت پاسخ مسائل را به او فهماند و فرمود:
(یا عمرو إتّق اللّه وأنتم أیها الرهط فاتقوا اللّه فان أبى حدّثنى ـ وکان خیر أهل الارض وأعلمهم بکتاب اللّه وسنّة نبیّه ـ أن رسول اللّه(ص) قال من ضرب الناس بسیفه ودعاهم الى نفسه وفى المسلمین من هو أعلم منه فهو ضالّ متکلّف;1
اى عمرو از خدا پرهیز کن و اى قوم، تقوا پیشه کنید به درستى پدرم ـ که بهترین اهل زمین و داناترین آن ها به کتاب و سنت پیامبر(ص) بود ـ به من خبر داد که پیامبر فرمود: کسى که با مردم بجنگد و آن ها را به سوى خود دعوت کند (داعیه رهبرى داشته باشد) در حالى که در میان مسلمین اعلم و داناتر از او هست، گمراه است و بى جهت خود را به زحمت انداخته است.)
2ـ خبر فضیل بن یسار به سند غیر تامّ:
(قال سمعت أباعبداللّه یقول من خرج یدعو الناس وفیهم من هو اعلم منه فهو ضال مبتدع ومن ادّعى الامامة ولیس بامام فهو کافر;2
کسى که خارج شود و مردم را به سوى خود دعوت کند در حالى که در میان مردم اعلم از او یافت مى شود، گمراه و بدعت گذار است و کسى که ادعاى امامت کند در حالى که امام نیست کافر است.)
این خبر را نعمانى در کتاب خود نقل مى کند، از على بن محمد از عبداللّه بن موسى (حال این دو راوى معلوم نیست) از احمد بن محمد بن خالد از على بن الحکم از أبان بن عثمان از الفضیل بن یسار. در این نقل به جاى کلمه (اعلم)، کلمه (افضل) وارد شده است.3
3ـ صحیحة عیص بن قاسم:
(قال سمعت أباعبداللّه(ع) یقول: علیکم بتقوى اللّه وحده لاشریک له وانظروا لأنفسکم فواللّه إنّ الرجل لیکون له الغنم فیها الراعى فاذا وجد رجلاً هو أعلم بغنمه من الذى هو فیها، یخرجه و یجیئ بذلک الرجل الذى هو أعلم بغنمه من الذى کان فیها;4
عیص مى گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که مى فرمود: شما را به تقواى خداوندى که واحد است و شریکى ندارد سفارش مى کنم، به نفس خودتان توجه کنید، قسم به خدا اگر کسى گوسفندانى داشته باشد و براى آن ها چوپانى به خدمت گرفته باشد و سپس مردى را بیابد که به مصالح گوسفندان او اعلم از چوپان اوست، چوپان خود را اخراج مى کند و شخص اعلم را به خدمت مى گیرد.)
4ـ خبر موجود در کتاب سلیم بن قیس از امیرالمؤمنین(ع):
(أفینبغى أن یکون الخلیفه على الامّه الاّ أعلمهم بکتاب اللّه وسنّة نبیّه و قد قال اللّه (أفمن یهدى الى الحق أحق أن یتّبع أمّن لایهدّى الاّ أن یهدى)5 وقال (وزاده بسطة فى العلم والجسم)6 وقال (أو أثارة من العلم)7 وقال رسول اللّه(ص) ما ولّت أمة قطّ أمرها رجلاً وفیهم أعلم منه الاّ لم یزل أمرهم یذهب سفالا حتى یرجعوا الى ما ترکوا یعنى الولایه فهى غیر الامارة على الامّة;8
آیا سزاوار است خلیفه و حاکم بر امت کسى جز اعلم آن ها به کتاب خدا و سنت پیامبر(ص) باشد؟ در حالى که خداوند مى فرماید: (آیا کسى که به سوى حق هدایت مى کند سزاوار است در پیروى شدن؟ یا کسى که هدایت نمى یابد الا این که هدایت شود؟) و مى فرماید: (خداوند به طالوت که او را حاکم بر بنى اسرائیل کرد زیادتى در علم و جسم عطا کرد.) و مى فرماید: (یا مقدار و باقى مانده اى از علم) و پیامبر فرمود:هیچ امتى حکومت را در اختیار غیر اعلم قرار نداد مگر این که امر این امت دائماً به سوى پستى و فرومایگى مى رود تا این که به سوى آن چه که ترک کردند (ولایت اعلم) برگردند.)
5ـ سخن امام على(ع) در نهج البلاغه:
(أیها الناس إنّ أحق الناس بهذا الامر أقواهم علیه واعلمهم بأمر اللّه فیه، فان شغب شاغب أستُعتِب فان أبى قوتل ولعمرى لئن کانت الامامة لاتنعقد حتّى یحضرها عامة الناس فما الى ذلک سبیل ولکن أهلها یحکمون على من غاب عنها ثم لیس للشاهد أن یرجع ولاللغائب أن یختار…;9
اى مردم سزاوارترین مردم به این امر (خلافت) کسى است که از دیگران قوى تر و داناتر به امر الهى باشد، پس اگر فتنه گرى اخلال گرى کند از او خواسته مى شود که به حق تن در دهد، اگر امتناع ورزد با او جنگیده مى شود و به جان خودم اگر امامت منعقد نمى شود الا این که عموم مردم حاضر بر آن شوند پس راهى به سوى آن نیست لکن اهل آن بر غائبین مسئله امامت حکم مى کنند و سپس شاهد، حق رجوع از نظر خود را ندارد و غائب اختیارش سلب مى شود.)
6ـ روایت برقى از رسول اللّه(ص):
قال(ص): (من أم قوماً وفیهم أعلم منه أو أفقه منه لم یزل أمرهم فى سفال الى یوم القیامة;10
کسى که زمام دار قومى شود در حالى که بین آن قوم اعلم یا افقه از او یافت شود، دائماً امر این قوم تا قیامت به سوى فرومایگى خواهد رفت.)
7ـ خطبه امام حسن(ع) در نزد معاویه:
(ما ولّت أمة أمرها رجلاً قطّ وفیهم من هو أعلم منه الاّ لم یزل أمرهم یذهب سفالا حتّى یرجعوا الى ماترکوا;11
هیچ امتى حکومت را در اختیار غیر اعلم قرار نداد مگر این که دائماً امرشان به سوى فرومایگى مى رود تا این که به سوى چیزى که ترک کردند برگردند.)
8 ـ خبر تحف العقول از امام صادق(ع):
(من دعا الناس الى نفسه وفیهم من هو أعلم منه فهو مبتدع ضالّ;12
کسى که مردم را به سوى خود بخواند در حالى که در میان آن ها اعلم از او هست، آن شخص بدعت گذار و گمراه است.)
9ـ خبر شیخ مفید(ره) در کتاب اختصاص:
قال رسول اللّه(ص): (من تعلّم علماً لیمارى به السفهاء ویباهى به العلماء ویصرف الناس الى نفسه یقول، أنا رئیسکم فلیتبوء مقعده من النار ثمّ قال(ص) إن الریاسة لاتصلح الاّ لاهلها فمن دعا الناس الى نفسه و فیهم من هو أعلم منه لم ینظر اللّه الیه یوم القیامة;13
پیامبر(ص) فرمود: کسى که علمى بیاموزد تا با جاهلان مجادله کند و نزد علما مباهات و افتخار نماید و نظر مردم را متوجه خود کند و بگوید من رئیس شمایم، جایگاه اش آتش خواهد بود، پس فرمود: ریاست تنها براى اهلش صلاحیت دارد، پس کسى که مردم را به سوى خود دعوت مى کند در حالى که در میان آن ها داناتر از او هست، خداوند در روز قیامت به او نظر نخواهد کرد.)
10ـ خبرى که در کتاب سلیم بن قیس از على(ع) نقل شده در بیان احقیّت آن حضرت به خلافت:
(إنهم قد سمعوا رسول اللّه(ص) یقول عوداً و بدأ ً، (ما ولّت أمة قطّ أمرها وفیهم من هو أعلم منه الاّ لم یزل أمرهم یذهب سفالا حتى یرجعوا الى ما ترکوا) فولّوا أمرهم قبلى ثلاثة رهط ما منهم رجل جمع القرآن ولایدعى أن له علماً بکتاب اللّه ولاسنة نبیّه وقد علموا أنى أعلمهم بکتاب اللّه وسنة نبیّه وأفقههم وأقرأهم لکتاب اللّه وأقضاهم بحکم اللّه;14
مردم از پیامبر همواره شنیده بودند که مى فرمود:سهیچ امتى ولایت و حکومت را به غیر اعلم واگذار نکرد الا این که دائماً امر آن امت به سوى فرومایگى و پستى خواهد رفت تا این که به سوى چیزى که ترک کردند برگردندز، پس آن ها امرشان (حکومت را) را قبل از من به سه نفر واگذار کردند که در میان آن ها کسى نبود که قرآن را جمع کرده باشد و کسى از آن ها ادعاى علم به کتاب اللّه و سنت پیامبر(ص) نداشت و همگان مى دانستند که من داناترینِ آن ها به کتاب خدا وسنت پیامبرش و فقیه ترین آن ها و دانشمندترین آن ها به قرائت قرآن و آگاه ترین شان به حکم الهى هستم.)
11ـ خبرى که إبن أبى الحدید آن را از نَصْر بن مزاحم از على(ع) نقل مى کند که حضرت(ع) در نامه اى که به معاویه و اصحابش نوشت فرمود:
(فانّ أولى الناس بأمر هذه الأمة قدیماً و حدیثاً أقربها من الرسول وأعلمها بالکتاب وافقهها فى الدین أولها اسلاماً وأفضلها جهاداً وأشدها بما تحمله الأئمة من أمر الأمة اضطلاعاً فاتقوا اللّه الذى الیه ترجعون ولاتبسوا الحق بالباطل وانتم تعلمون;15
به درستى که سزاوارترین این مردم به حکومت در گذشته و حال کسى است که نزدیک تر از دیگران به رسول خدا باشد و به کتاب خدا داناتر و در دین فقیه تر و اولین آورنده اسلام باشد و در جهاد فضیلت اش بیش تر و در امور مربوط به امت نیرومندترین آن ها باشد. پس تقواى خداوندى را پیشه کنید که به سوى او باز مى گردید و حق را با باطل ملتبس نکنید در حالى که مى دانید.)
12ـ خبر وارد در تفسیر نعمانى از امیرالمؤمنین(ع) در بیان صفات امام:
(أما اللواتى فى صفات ذاته فانه یجب أن یکون أزهد الناس وأعلم الناس واشجع الناس واکرم الناس الى أن قال: والثانى أن یکون أعلم الناس بحلال اللّه وحرامه و ضروب احکامه وأمره ونهیه وجمیع ما یحتاج الیه الناس فیحتاج الناس الیه ویستغنى عنهم الى أن قال: والخامس العصمة من جمیع الذنوب الى ان قال: أما وجوب کونه اعلم الناس فانه لو لم یکن عالماً لم یؤمن أن یقلب الاحکام والحدود ویختلف علیه القضایا المشکله فلایجیب عنها بخلافها;16
امّا آن صفاتى که مربوط به خود امام است، این است که امام باید زاهدترین، داناترین، شجاع ترین و کریم ترین مردم باشد… و دوم این که داناترین مردم به حلال و حرام الهى و اقسام مختلف احکام الهى و امر و نهى او و نیز داناترین آن ها به جمیع امورى که مورد نیاز مردم است، باشد و در نتیجه همه محتاج او باشند و او بى نیاز از دیگران، تا این که فرمود: پنجم این که عصمت از جمیع گناهان داشته باشد… اما این که امام باید اعلم باشد، به خاطر آن است که اگر عالم نباشد از قلب احکام و حدود الهى و مشتبه شدن مسائل مشکل بر او و ندانستن پاسخ آن ها در امان نخواهد بود.)
نقد و بررسى
به این گونه اخبار استدلال مى شود که ولایت امر به معناى رهبرى امت در احکام ولایى و حکومتى، مشروط به این است که رهبر از نظر فقهى اعلم از جمیع علما باشد.
ما در ابتداى امر در مقابل این استفاده از روایات، چهار احتمال را که ممکن است مورد نظر روایات باشد مطرح مى کنیم:
احتمال اول:
مقصود از شرط اعلمیت، اعلمیت از تمام مردم نباشد بلکه مراد اعلمیت رهبر در میان علماى واجد سایرِ شرایط رهبرى باشد; به این معنا که رهبر باید در میان واجدین سایر شرایط رهبرى مانند شجاعت، کفایت سیاسى و اجتماعى، آگاهى به زمان و… اعلم باشد.
احتمال دوم:
مقصود از اعلمیت، اعلمیت در خصوص علم فقه نباشد بلکه مراد این باشد که رهبر باید با توجه به مجموعه شرایط لازم براى رهبرى مانند علم فقه، علم به موضوعات براى اجراى احکام الهى، دانش سیاسى واجتماعى و… اعلم باشد; یعنى اعلمیت در مجموع من حیث المجموع.
پس ممکن است فقیهى با توجه به مجموعه علومى که رهبرى محتاج آن است از سایر فقها اعلم باشد اما در خصوص علم فقه، فقیه دیگرى از او اعلم باشد.
احتمال سوم:
مقصود از ولایت در روایات، مرجعیت در احکام الهى و حکومتى هر دو باشد، پس کسى که متصدى مرجعیت در مجموعه احکام الهى و حکومتى مى شود باید اعلم باشد، چون تفکیک بین منصب افتا و حکومت، تفکر جدیدى است که از زمان خلفاى عباسى رایج شد، زیرا حکومت به دست خلفاى عباسى بود ولى فتوا در احکام الهى در اختیار افرادى هم چون ابو حنیفه، شافعى، احمد و مالک بود، اما شیعه همواره این دو مقام و منصب را حق یک نفر مى دانست و انقلابیونى که بر ضد حکومتِ وقت قیام مى کردند براى به دست آوردن هر دو منصب قیام مى کردند، هرچند گروهى براى این که خودشان زمام این دو منصب را به دست آورند قیام کردند و گروهى هم به انگیزه این که این دو منصب را در اختیار اهلش قرار دهند، تلاش کردند.
بنابراین، روایات منصرف اند به همین معناى از امامت و رهبرى که در آن زمان در اذهان رایج بوده است.
احتمال چهارم:
مقصودِ روایات از شرط اعلمیت، اشتراط آن در امامت به معناى خاص نزد شیعه باشد و امام در این اصطلاح علاوه بر منصب حکومت و افتا، داراى رکن و خصوصیت ثالثى است که از آن گاهى تعبیر مى شود به (السبب المتصل بین الارض والسماء)17و گاهى به (لولا الحجه لساخت الارض بأهلها)18 و یا به (إنّى لأمان لأهل الارض کما أن النجوم أمان لأهل السماء) که در توقیع شریف وارد شده 19و یا تعبیر مى شود به (بکم فتح اللّه وبکم یختم و بکم ینزّل الغیث و بکم یمسک السماء أن تقع على الارض الا باذنه)20
این امامت، امامتى است که در آن عصمت و اعلمیت از تمام مردم، شرط است.
البته مى توان بین چند احتمال از این احتمالات ترکیب کرد; مثلاً بگوییم مقصود از ولایت معنایى است که شامل مرجعیت در احکام الهى و حکومتى هر دو است و مقصود از اعلمیت، اعلمیت به لحاظ مجموعه شرایط لازم در رهبرى است و یا اعلمیت در فقه از میان حائزین سایر شرایط رهبرى مراد است.
از میان این روایات تنها روایت اول و سوم از جهت سند کامل و معتبرند.
بررسى مفاد روایات
براى بررسى و دقّت در معناى این روایات، سزاوار است در سه محور بحث کینم، چون بدون شک این روایات افضلیت در علم را شرط مى کنند، بنابراین باید ببینیم اولاً: مفضَّل کیست؟ یعنى آیا مفضَّل، امام به اصطلاحِ خاص شیعى است؟ یا ولیِّ امر به معناى مرجعیت در مجموعه احکام الهى و حکومتى است؟ و یا این که مفضّل در این روایات ولیِّ امر به معناى مرجع در خصوص احکام حکومتى است، اما در احکام الهى هر کس باید به مقلَّد خود مراجعه کند.
ثانیاً: مفضَّل علیه کیست؟ آیا ولیّ باید اعلم از جمیع مردم و مسلمین باشد؟ یا این که در میان واجدین شرایط رهبرى، شخص رهبر باید اعلم از دیگران باشد؟
ثالثاً: مفضّل فیه چیست؟ آیا مقصود اعلمیت در خصوص علم فقه است؟ یا اعلمیت در مجموعه شرایطى که رهبر باید به آن ها علم داشته باشد؟
محور اوّل:
مفضَّل در این روایات کیست؟
ظاهراً نظر اکثر این اخبار متوجه است به رهبرى به معناى مرجعیت در احکام الهى و حکومتى هر دو، نه مرجعیت در خصوص احکام حکومتى، چون قبلاً اشاره کردیم که در اذهان شیعه و انقلابیون ـ حتى بعد از این که در زمان عباسیان عملاً بین دو منصب حکومت و افتا فاصله شد ـ رهبرى به همین معنا مرتکز و ثابت بود نه مرجعیت در احکام حکومتى فقط. بلکه بعضى از این روایات قاعده وکبرایى را که به آن اشاره مى کند، بر خصوص امام به اصطلاح خاص شیعى تطبیق مى کند ـ که امام به این اصطلاح باید معصوم باشد و امامتش با نص ثابت شده باشد ـ کما این که از ذیل صحیحه عیص این مطلب ظاهر است:
مى فرماید: واللّه لو کانت لأحدکم نفسان یقاتل بواحدة یجرب بهائم کانت الأخرى باقیة یعمل على ما قد استبان لها، ولکن له نفس واحدة اذا ذهبت فقد واللّه ذهبت التوبة فأنتم أحق أن تختاروا لأنفسکم، إن أتاکم آت منّا فانظروا على اى شیئ تخرجون، ولاتقولوا خرج زید، فأنّ زیداً کان عالما وکان صدوقاً ولم یدعکم الى نفسه وانّما دعاکم إلى الرضا من آل محمّد(ص) ولو ظهر لو فى بما دعاکم الیه انما خرج الى سلطان مجتمع لینقضه، فالخارج منّا الیوم الى ایّ شیىءٍ یدعوکم الى الرضا من آل محمّد(ص) فنحن نشهدکم انا لسنا نرضى به وهو یعصینا الیوم ولیس معه أحد و هو اذا کانت الرایات والألویه أجدر أن لایسمع منّا الاّ من اجتمعت بنو فاطمه معه فواللّه ما صاحبکم الا من اجتمعوا علیه اذا کان رجب فاقبلوا على اسم اللّه وان أحببتم أن تتأخّروا الى شعبان فلا خیر وان أحببتم أن تصوموا فى أهالیکم فلعل ذلک یکون أقوى لکم وکفاکم بالسفیانى علامة.21
این روایت به صورت واضح ناظر است به امام معصوم به همان مصطلح خاص شیعى، الا این که کبراى مورد نظر این حدیث، ولایت به معناى مرجعیت در مجموعه احکام الهى و حکومتى است و مرجعیت اعم است از امامت به معناى خاص شیعى که مشروط است به عصمت و نص.
چون کسانى که حضرت آن ها را از خروج منع کرده اند، مدّعى نبودند که رهبر قیامشان امام معصوم و منصوص است و نیز معتقد نبودند که رهبرشان (السبب المتصل بین الارض والسماء) است، پس این روایت هم چون دیگر روایات، دلالت دارد بر این که در رهبرى به معناى مرجعیت در دو منصب فتوا و حکومت، اعلمیت شرط است اگرچه رهبر، معصوم نباشد.
البته باید روایت دوازدهم را استثنا کنیم، چون این خبر شرایطى را مطرح مى کند که در غیر امام معصوم(ع) جمع نمى شود بلکه به شرط عصمت تصریح مى کند، لذا این خبر مربوط به بحث ما نیست و عمومیتى نسبت به غیر معصوم ندارد.
محور دوم:
مفضَّل علیه کیست؟
بدون شک در این روایات مفضّل علیه، جمیع مسلمین هستند نه خصوص کسانى که صلاحیت رهبرى را دارند; هم چنان که در صحیحه عبدالکریم بن عتبة هاشمى آمده است: (إنّ رسول اللّه(ص) قال من ضرب الناس بسیفه ودعاهم الى نفسه و فى المسلمین من هو اعلم منه فهو ضال متکلّف) و یا در روایت الفضیل بن یسار آمده: (من خرج یدعو الناس وفیهم من هو اعلم منه فهو ضال مبتدع) و در روایت مجالس آمده: (ما ولّت أمة رجلاً قطّ وفیهم من هو أعلم منه الاّ لم یزل أمرهم یذهب سفالاً) و هم چنین روایات دیگر.
محور سوم:
مفضَّل فیه چیست؟
ظاهر از این روایات آن است که، مفضّل فیه احکام فقهى است، زیرا کلمه علم در لغت روایات، منصرف به علوم شریعت است و یا قدر متیقن از آن همین معنا خواهد بود، مگر این که قرینه اى در کار باشد، پس حال که در روایات مورد بحث قرینه اى بر خلاف نیست،مفضّل فیه را احکام فقهى مى دانیم، بلکه تعدادى از اخبار در این معنا صریح اند:
مانند صدر روایت صحیحه عبدالکریم بن عتبة هاشمى که مى گوید:
قال کنت قاعداً عند أبى عبدااللّه(ع) بمکة إذ دخل علیه أناس من المعتزله فیهم عمرو بن عبید و واصل بن عطا و حفص ابن سالم مولى ابن هبیرة وناس من رؤسائهم وذلک حدثان قتل الولید واختلاف أهل الشام بینهم فتکلّموا وأکثروا وخطبوا فأطالوا فقال لهم أبوعبداللّه(ع) إنکم قد اکثرتم علیّ فأستدوا أمرکم الى رجل منکم ولیتکلّم بحججکم ویوجز فأسندوا أمرهم الى عمرو بن عبید فتکلّم فابلغ وأطال…22
خلاصه ترجمه روایت: عبدالکریم بن عتبة هاشمى مى گوید: من نزد امام صادق(ع) در مکه نشسته بودم که عده اى از معتزله بر حضرت وارد شدند که از جمله آن ها عمرو بن عبید،و اصل بن عطا، حفص بن سالم و عده اى از رؤساى آن ها بودند،این قضیه مربوط به اوایل قتل ولید بن عبدالملک بود. این گروه با حضرت سخن بسیار گفتند. حضرت فرمودند: شما کسى را از میان خود برگزینید تا از طرف شما ادله و حجت شما را به صورت خلاصه بیان کند. آن ها عمرو بن عبید را برگزیدند. عمرو بسیار سخن گفت، از جمله این که: اهل شام خلیفه خود را کشتند و با هم درگیر شدند، لذا ما مردى را که اهل دین، عقل و مروت بود (محمد بن عبداللّه بن حسن) برگزیدیم و با او بیعت کردیم، پس هر کس با ما بیعت کند با ما است و ما با اوییم و هر کس از ما کناره گیرد ما را با او کارى نیست و هر کس با ما مخالفت کند و بجنگد با او مى جنگیم تا به حق و اهلش برگردد. دوست داریم این مطلب را به شما عرضه بداریم تا با ما همراه شوید، زیرا از مانند شما بى نیاز نیستیم.
وقتى سخنش تمام شد حضرت فرمود: آیا همه شما سخن عمرو را مى گویید؟ گفتند: آرى. حضرت پس از حمد و ثناى الهى فرمود:
اى عمرو، بگو ببینم اگر امت تو را اختیاردار کنند تا خلیفه اى را برگزینى چه مى کنى؟ گفت: خلافت را بین مسلمین شورایى مى کنم. حضرت فرمود: بین تمام مسلمین؟
ـ آرى.
ـ بین فقها و بزرگان امت؟
ـ آرى.
ـ قریش و غیر قریش، عرب و عجم.
ـ آرى.
ـ اى عمرو، آیا ابوبکر و عمر را دوست مى دارى یا از آن ها بیزارى؟
ـ دوست مى دارم.
ـ تو با آن دو مخالفت کردى.
سپس حضرت رو به جماعت کرده و فرمود: آیا شما آن دو را دوست مى دارید؟
ـ آرى.
ـ اى عمرو، اگر تو از آن ها بیزار بودى مى توانستى با آن ها مخالفت کنى و اگر محبّ آن هایى نباید مخالفت کنى در حالى که مخالفت کردى، زیرا عمر با ابوبکر بیعت کرد بدون این که با کسى مشورت کند، سپس ابوبکر خلافت را به عمر برگرداند بدون مشورت، بعد هم عمر آن را بین شش نفر به شورا گذاشت (با آن کیفیت مشهور)، آیا شما به این گونه شورا راضى هستید؟ عرض کردند: خیر.
آن گاه حضرت چند سؤال فقهى از عمرو پرسید که در پاسخ یا عمرو اقرار به جهل کرد و یا پاسخى داد که مخالف قرآن یا سیره پیامبر اکرم(ص) بود، سپس حضرت رو به عمرو کرد و فرمود: … کسى که با مردم بجنگد و آن ها را به سوى خود دعوت کند در حالى که بین مسلمین اعلم از او هست، این شخص گمراه است و خود را به سختى و مشقت بیهوده مى اندازد.
واضح است که قدر متیقن از عنوان اعلم در انتهاى این خبر با توجه به صدر مفصل آن که ناظر به احکام فقهى است، اعلمیت به لحاظ احکام فقهى است و هم چنین این معنا از روایت چهارم استفاده مى شود چون در آن روایت آمده است: (أعلمهم بکتاب اللّه وسنّة نبیّه) و هم چنین است روایت پنجم که مى فرماید: (أعلمهم بأمر اللّه) و نیز روایت یازدهم که مى فرماید: (وأعلمها بالکتاب وافقهها فى الدین).
خلاصه، در رهبرى، به معناى مرجعیت و تصدى احکام الهى و حکومتى هر دو، اعلمیت فقهى شرط است، زیرا در محور دوم پذیرفتیم که روایات ناظر به رهبرى به همین معنا هستند (مرجعیت در مجموعه احکام الهى و ولایى) و در محور سوم گفتیم که مقصود از اعلمیت، لااقلّ اعلمیت در فقه است; یعنى اگر کسى بخواهد مرجع در احکام حکومتى و الهى هر دو باشد، باید به مقتضاى این اخبار از جهت فقهى، اعلم از دیگران باشد.
اما اگر رهبر در جامعه اسلامى تنها متصدى احکام حکومتى باشد، این اخبار دلالتى بر اشتراط اعلمیت فقهى نسبت به او ندارد. بله اگر کسى معتقد باشد که این رهبر از جهت فقهى هم اعلم است در احکام الهى هم باید از او تقلید کرد و کسى که دیگرى را در فقه اعلم از رهبر مى داند، در مسائل فقهى باید از آن دیگرى تقلید کند.
مفهوم اعلمیت
امروزه مفهوم اعلمیت در فقه در اصطلاح و فهم متشرعان، اعلمیت در خصوص کبرویات فقهى است، اما تطبیق آن کبرویات بر صغرویات به عهده خود مقلِّد است. لکن نباید روایات را بر این معنا از اعلمیت حمل کنیم بلکه به لحاظ مناسبات حکم و موضوع باید روایات بر اعلمیت در احکام اجرایى حمل شوند که این احکام نیازمند استخراج احکام فقهى و تشخیص صغرویات آن ها و تطبیق کبرویات بر صغرویات اند.
توضیح آن که: ولیّ فقیه، جامعه را در مسائل اجتماعى هدایت مى کند; به این صورت که پس از اجراى احکام الهى و تطبیق آن ها بر مسائل اجتماعى، جامعه را ملزم به این احکام مى کند لذا مناسب آن است که رهبر، اعلمِ در نتیجه باشد; یعنى حکم اجراییِ او اقرب الى الصواب باشد و علم در این اعلمیت ثمره علم به صغری§ و کبری§ است; یعنى رهبر باید در مجموعه علومى که براى رهبرى به آن نیازمند است، اعلم باشد، که یکى از این علوم، علم به کبرویات است و دیگرى علم به موضوعاتى است که در تشخیص وظیفه فعلى و عملى مؤثر است (علم به صغرویات).
بنابراین، نتیجه بحث در مقایسه با نتیجه اى که قبلاً گفتیم متفاوت مى شود، زیرا نتیجه آن مى شود که براى رهبرى، اعلمیت در مجموعه علوم مورد نیاز وى، شرط است نه اعلمیت در خصوص کبرویات احکام. از شواهدى که نظر ما را در مورد مفهوم اعلمیت تأیید مى کند، مثالى است که امام(ع) در صحیحه عیص بن قاسم، به عنوان شاهد شرط اعلمیت بیان فرمودند: (اگر کسى گوسفندانى داشته باشد و…)
چون این مثالى که در حدیث زده شد یک مطلب اجتماعى و تدبیریِ صرف است و رابطه اى با کبرویات احکام فقهى ندارد.
امّا اعلمیت در جمیع علوم مورد نیاز حکومت، تنها با معصوم(ع) سازگار است و اشتراط آن در غیر معصوم معمولاً معقول نیست.